Sözcükte ve Söz Öbeklerinde Anlam

“Çorba çok sıcak.” derken bir sıcaklıktan; “Bizi sıcak karşıladı.” derken içtenlikten söz ederiz. İkinci cümlede termometreyle ölçülebilecek bir durum yoktur. Anlamı sözcüğe tek başına bakarak değil, cümlede neyi karşıladığını izleyerek buluruz.

“Karşıladı” eylemi, “sıcak” sözcüğünün hangi anlamda kullanıldığını sınırlar. Bilmediğin bir sözün anlamını da önce çevresindeki açıklama, karşıtlık ve örneklerden çıkar; sonra yerine önerdiğin anlamı koyarak cümleyi yeniden oku.

Sözcüğün yaygın, ilk akla gelen anlamı temel anlamdır. Bu anlamla biçim veya işlev bağı kuran yeni kullanım yan anlamdır: “ayağım ağrıyor”daki organ anlamından “masanın ayağı”ndaki destek bölümüne geçilir. Yan anlam, gerçek anlam alanı içinde değerlendirilir.

Mecazda gerçek anlamdan uzaklaşılır: “Sözleri beni yaraladı.” fiziksel bir yarayı anlatmaz. Soru yalnız “gerçek mi, mecaz mı?” diyorsa yan anlamı üçüncü bir seçenek gibi düşünme.

“Üçgenin bir açısı geniştir.” cümlesinde “açı” geometri terimidir. “Olaya başka açıdan baktı.” cümlesinde aynı sözcük bakış yönünü anlatır. Bir bilim, sanat, spor veya meslek alanında özel kavram karşılayan kullanım terimdir.

Bir sözcüğün ders kitabında geçmesi tek başına onu terim yapmaz. “Sahne”, tiyatronun gösterim alanını anlatırken terim olabilir; “Gözümün önünde güzel bir sahne canlandı.” ifadesinde farklı bir kullanım vardır.

“Bu yazarın dili ağırdır.” cümlesindeki “ağır”, anlaşılması güç bir anlatımı belirtir; yavaş hareketi veya tartıdaki kütleyi anlatmaz. “Ağır adımlarla yürüdü.” cümlesinde ise yavaşlık öne çıkar.

Altı çizili sözcüğün anlamını ararken seçeneği sözcüğün yerine koy. Yalnız yaklaşık çağrışım yetmez; cümlenin düşüncesi, olumlu veya olumsuz tonu ve kullanım alanı korunmalıdır.