Sözcük Türleri ve Tamlamalar

“Masa, insan, umut, Ankara” birer isimdir. Özel isim tek bir varlığa ad olur; cins isim aynı türden varlıkları karşılar. Somut–soyut ayrımı algılanabilirlikle, tekil–çoğul ayrımı sayıyla ilgilidir.

“Ordu” ve “sürü” biçimce tekil olup topluluk bildirir. Bir ismi birden fazla ölçütle niteleyebiliriz: “ağaçlar” cins, somut ve çoğuldur. Bu ölçütleri birbirinin alternatifi gibi görme.

Yalın “ev”, belirtme “evi”, yönelme “eve”, bulunma “evde”, ayrılma “evden” biçimleri ismin cümledeki ilişkisini değiştirir. “Evim, evin, evi, evimiz, eviniz, evleri” biçimlerindeki iyelik ekleri ise aitlik bildirir.

“Onun evini gördüm.” ifadesinde ev + i + n + i vardır: ilk -i iyelik, son -i belirtme hâlidir; aradaki n yardımcı sestir. “Neyi gördüm?” sorusu bütün “onun evini” grubunu bulur; iyelik ise evin kime ait olduğunu belirtir.

“Çocuğun çantası”nda tamlayan “çocuğun”, tamlanan “çantası”dır. Tamlayan ilgi eki, tamlanan iyelik eki alır: belirtili isim tamlamasıdır. “Okul çantası”nda tamlayan ek almaz, tamlanan iyelik eki alır: belirtisiz isim tamlamasıdır.

İsim tamlaması yalnız sahiplik anlatmaz; “yaz yağmuru” zaman, “okul kapısı” bütün–bölüm ilişkisi kurar. Önce iki ismin ilişkisini bul, sonra eklerine göre türünü belirle.

“Okul müdürünün odası”nda “okul müdürü” tamlaması yeni tamlamanın tamlayanı olur. Tamlayan veya tamlananı isim tamlaması olan bu yapı zincirleme isim tamlamasıdır. “Eski okul çantası” ise yalnız başına zincirleme sayılmaz; “eski” sıfattır.

“Çocuğun yeni çantası”nda araya sıfat girmesi çocuğun–çantası ilişkisini bozmaz. “Senin kitabın” gibi zamirle kurulan aitlik ilişkilerini de aynı ek mantığıyla çözümle. Cümlenin ögelerini bulurken tamlamayı parçalama.