Anlatım Biçimleri ve Üslup

Açıklama, bir konuda bilgi verip belirsizliği giderir: “Tohum uygun sıcaklık ve nemde çimlenir.” Tartışma, bir görüşü değerlendirir; çoğu kez bir düşünceye karşı çıkarak kendi görüşünü savunur: “Hızlı okumak her zaman iyi okumak değildir.”

Soru cümlesi görmek tek başına tartışma kanıtı olmaz. Metin okura bilgi mi kazandırıyor, bir düşünceyi değiştirmeye mi çalışıyor? Baskın amacı belirle; bir metinde birden fazla anlatım biçimi bulunabilir.

Öyküleme, zaman içinde ilerleyen olayları anlatır: “Kapıyı açtı, mektubu aldı ve dışarı çıktı.” Betimleme, bir varlık veya ortamı ayırt edici özellikleriyle canlandırır: “Dar koridorun sonunda soluk mavi bir kapı vardı.”

Öykülemede ne olduğu ve sıranın nasıl ilerlediği; betimlemede varlığın nasıl göründüğü, duyulduğu veya algılandığı öne çıkar. Bir öykünün içinde betimleyici cümleler bulunması doğal bir durumdur.

Tanımlama “Nedir?” sorusuna karşılık verir: “Arşiv, belgelerin düzenli biçimde saklandığı bütündür.” Örnekleme, genel yargıyı somutlaştırır: “Bazı belgeler dijitalleştirilir; eski mektuplar bunlardan biridir.” Karşılaştırma, ortak bir ölçütte benzerlik veya fark kurar.

Örnekte kişi adı bulunması onu tanık gösterme yapmaz. “Örneğin Ayşe her gün not tutar.” yalnız bir durumu örnekler. Bir yöntemin adını söylemekle yetinme; düşünceyi nasıl anlaşılır veya inandırıcı kıldığını da açıkla.

Tanık gösterme, görüşü desteklemek için ilgili kişinin söz veya düşüncesinden yararlanır. Yalnız adını anmak yeterli değildir. Sayısal verilerden yararlanma, ölçülmüş miktarlarla dayanak sunar; metindeki her tarih veya kapı numarası bu işlevi taşımaz.

Benzetme, bir ilişkiyi benzerlik üzerinden açıklar: “Hafıza, düzen isteyen bir arşiv gibidir.” Benzetme anlatımı kolaylaştırabilir, fakat bilimsel bir iddiayı tek başına kanıtlamaz.