Ses Bilgisi ve Sözcükte Yapı

Türkçenin ünlüleri a, e, ı, i, o, ö, u, ü’dür. a, ı, o, u kalın; e, i, ö, ü incedir. Büyük ünlü uyumunda bir sözcüğün ünlülerinin kalınlık–incelik bakımından aynı grupta olması aranır: “çocuk” uyar, “kitap” uymaz.

Küçük ünlü uyumunda düz ünlülerden (a, e, ı, i) sonra düz; yuvarlak ünlülerden (o, ö, u, ü) sonra dar yuvarlak (u, ü) veya düz geniş (a, e) ünlü gelir. “Odun” iki uyuma da uyar. Alıntı sözcükler ve bazı ekler bu düzenin dışında kalabilir; uyumsuzluk tek başına yazım yanlışı değildir.

“Kitap + ı → kitabı” örneğinde kökün sonundaki p, ünlüyle başlayan ek önünde b’ye dönüşür: ünsüz yumuşaması. Benzer değişimler ağaç → ağacı, kanat → kanadı, renk → rengi örneklerinde görülür. Her sözcük yumuşamaz: “hukuku, saçı, atı” biçimlerini aynı kuralla değiştirme.

Sert ünsüzler f, s, t, k, ç, ş, h, p’dir. “Sınıf + da → sınıfta”, “kitap + cı → kitapçı” örneklerinde ekin başındaki ünsüz sertleşir: ünsüz benzeşmesi/sertleşmesi. Yumuşamada kök sonunu, benzeşmede çoğunlukla ek başını karşılaştır.

“Burun + u → burnu”, “akıl + ı → aklı” örneklerinde bir ünlü düşer. “Sabır + etmek → sabretmek” de ünlü düşmesi içerir. Yalnız son biçime bakarak değil, eklenmeden veya birleşmeden önceki biçimle karşılaştırarak karar ver.

“Başla + yor → başlıyor” örneğinde a, ı’ya daralır; “bekle + yor → bekliyor” örneğinde e, i’ye dönüşür. Burada ses eksilmez, başka bir ünlü olur. “Deyince” ve “diye” gibi biçimlerin yazılışını da birbirine benzeterek değiştirme.

“His + etmek → hissetmek”, “af + etmek → affetmek” ünsüz türemesidir. “Az + cık → azıcık” ünlü türemesi; “küçük + cük → küçücük” ünsüz düşmesidir. Bir sözcükte birden çok olay olabilir: “kayıp + olmak → kaybolmak”ta ünlü düşmesiyle p → b değişimi birlikte görülür.

“Araba + a → arabaya” örneğinde iki ünlü arasındaki y, kaynaştırma sesidir. “Kapısı, ikişer, odasına” gibi yapılardaki yardımcı sesleri de ekin işleviyle birlikte incele. Eklenen her harfi kökte ses türemesi varmış gibi yorumlama.

Her hecede bir ünlü bulunur; “ki-tap-lık” üç hecedir. Ünlüler arasındaki tek ünsüz sonraki heceye gider: “a-ra-ba”. Yan yana iki ünsüzün ilki önceki hecede kalır: “sev-gi”; üç ünsüzde ilk ikisi önceki hecededir: “Türk-çe”.

Hece sınırıyla kök–ek sınırı aynı olmak zorunda değildir. “Kitabı” hecelere “ki-ta-bı” diye ayrılır; yapısı kitap + ı’dır. Ünsüzle biten sözcüğün sonraki sözcüğün ilk ünlüsüne bağlanarak söylenmesi ise ulamadır: “dün akşam”. Arada belirgin durak varsa ulama yapılmaz; sözcükler yazıda birleşmez.