Cümle Bilgisi ve Anlatım Bozuklukları

“Kardeşim dün okulda bir şiir okudu.” cümlesinde temel yargı “okudu”dur. “Kardeşim çok mutluydu.” cümlesinin yüklemi ise “çok mutluydu”dur; yüklem birden fazla sözcükten oluşabilir.

Birleşik fiilleri, deyimleri ve tamlamaları parçalama: “Söylenenlere kulak verdi.” cümlesinde yüklem “kulak verdi”dir. Yüklem her zaman sonda değildir; “Bugün geldi kardeşim.” devrik olsa da yargıyı “geldi” taşır.

Yükleme “kim, ne?” sorularını sor: şiiri okuyan kardeşimdir. “Dün geldim.”de kişi ekinden bulunan “ben” gizli öznedir. “Cam kırıldı.” cümlesindeki cam edilgen eylemden etkilendiği için sözde öznedir.

“Şiir okuyan öğrenciler alkışlandı.” cümlesinde özne bütün “şiir okuyan öğrenciler” grubudur. Sıfat-fiili ayrı öge saymak, hangi öğrencilerden söz edildiğini bozar.

“Kardeşim şiiri okudu.” cümlesinde “neyi okudu?” sorusunun cevabı şiiri, belirtili nesnedir. “Kardeşim bir şiir okudu.”da belirtme hâli almayan “bir şiir” belirtisiz nesnedir.

“Kim geldi?” sorusu özneyi, “Kimi çağırdı?” nesneyi bulur. Nesne ararken önce özneyi belirle; “Ne kırıldı?” sorusuyla bulunan camı nesne sanma. Nesne, fiilin geçişlilik özelliğiyle de uyumlu olmalıdır.

“Okulda” nerede okuduğunu belirtir ve bulunma hâliyle yer tamlayıcısıdır. Yer tamlayıcısı “kime, kimde, kimden; neye, neyde, neyden; nereye, nerede, nereden?” sorularıyla bulunabilir: “Sana güveniyorum.”daki sana da bu görevde kullanılır.

“Dün” ne zaman, “dikkatle” nasıl, “korkudan” niçin sorularını karşılayabilir ve zarf tümleci olur. -dan ekini görmek her zaman yer tamlayıcısı demek değildir; “Evden geldi.” yer, “Heyecandan titredi.” neden bildirir.

“Arkadaşıyla geldi.”de birliktelik, “kalemle yazdı”da araç bildiren gruplar okul kaynaklarında edat tümleci adıyla veya zarf tümleci içinde ele alınabilir. Bu anlatımda görevleri araç/birliktelik bildiren zarf tümleci olarak açıklanır; sorunun adlandırmasına dikkat edilir.

“Ayşe, sınıf başkanımız, konuştu.”da ara söz özneyi açıklar. “Arkadaşlar, buraya gelin.”de seslenme cümle dışı unsurdur. Kurallı fiil cümlesinde yüklemin hemen önündeki öge genellikle vurgulanır; soru eki de kendinden önceki unsuru odaklayabilir.