Cümlede Anlam

“Yağmur yağdığı için bekledik.” cümlesinde gerçekleşen yağmur, beklemenin nedenidir. “Islanmamak için bekledik.” cümlesinde ise ulaşılmak istenen sonuç, yani amaç vardır. Amaç henüz gerçekleşmiş olmak zorunda değildir.

Neden: Bu durum hangi gerekçeyle oldu? Amaç: Bu eylem hangi hedefle yapıldı? “İçin” sözcüğünü görmek tek başına karar verdirmez. “Erken geldiği için kapı kapalıydı.” neden; “Yer bulmak için erken geldi.” amaç bildirir.

“Ödevini bitirirsen dışarı çıkabilirsin.” cümlesinde dışarı çıkma, ödevin bitmesine bağlanmıştır. “Yeter ki düzenli çalış.” ve “Biletin varsa girebilirsin.” de koşul bildirir. Koşul, olayın gerçekleştiğini kanıtlamaz.

Her -sa/-se eki koşul kurmaz: “Keşke yağmur yağsa.” bir dilektir. “Çalışmasına rağmen yetiştiremedi.” ise beklenen sonucun gerçekleşmediğini anlatan ödünleme ilişkisidir; çalışmış olması yetiştirmeye yetmemiştir.

“Bu yol ötekinden kısadır.” uzunluk bakımından fark, “İki metin de sade bir dille yazılmış.” ortaklık bildirir. Karşılaştırma için “daha” sözcüğü zorunlu değildir; iki varlık ya da durum aynı ölçütle ele alınmalıdır.

“Oysa, ancak, fakat” düşüncenin yönünü değiştirebilir. “Kitap kısa ama yoğun.” cümlesinde kısa oluşun kolay okuma beklentisine karşı yoğunluk vurgulanır. Bağlacın çevresindeki iki yargıyı birlikte değerlendir.

“Düzenli okur; söz gelimi her akşam bir öykü bitirir.” cümlesinde ikinci bölüm ilk yargıyı örnekler. “Bugün gelemez, çünkü şehir dışında.” cümlesinde gerekçe verir. “Metin duru; gereksiz sözcük içermiyor.” cümlesinde ise kullanılan kavramı açıklar.

Cümleler arasındaki ilişki sorulduğunda ikinci cümleyi tek başına adlandırma. İlk cümledeki yargıya ne yaptığını söyle: destekliyor mu, örnekliyor mu, açıklıyor mu, karşı çıkıyor mu?