Fiil, Ek Fiil, Fiilimsi ve Çatı

“Camı sildi.” eyleminde yapılan işin etkilediği bir nesne vardır; “sil-” iş/kılış fiilidir. “Çocuk uyudu.” öznenin içinde bulunduğu durumu; “Yaprak sarardı.” zaman içinde kendiliğinden gerçekleşen değişimi anlatır.

İş fiilini incelerken eylemin anlamca nesne alıp alamadığına bak. Cümlede nesnenin söylenmemesi fiili durum fiiline dönüştürmez: “Bütün gün yazdı.” ifadesindeki yaz- yine nesne alabilen bir eylemdir.

“Geldim” görülen geçmiş, “gelmişim” öğrenilen geçmiş, “geliyorum” şimdiki, “geleceğim” gelecek, “gelirim” geniş zamandır. Kişi ekleri eylemin kimle ilişkili olduğunu gösterir; üçüncü tekilde görünür kişi eki bulunmayabilir.

Olumsuzluk çoğunlukla -ma/-me ile kurulur: “gelmedi”. Şimdiki zamanda daralma görülür: “gelmiyor”. Geniş zamanın olumsuzunda kişi farkına dikkat et: “gelmem, gelmezsin, gelmez”. Soru eki ayrı yazılır: “Gelecek misin?”

Gereklilik “gelmeli”, şart “gelirse”, istek “geleyim”, emir “gel” biçimleriyle gösterilebilir. Emir kipinde kişiyle birlikte biçim değişir: “gel, gelsin, gelin, gelsinler”. Bu kiplerde öncelikli olan zaman değil, eyleme yönelik tasarı veya tutumdur.

“Yarın Ankara’ya gidiyorum.” cümlesinde biçim şimdiki zaman, kastedilen zaman gelecektir: kip/zaman kayması vardır. Ekin adını cümlenin bağlamdaki zamanı sanma; “yarın” gibi belirleyicileri de oku.

“Öğrenciydim” geçmişte öğrencilik; “öğrenciymiş” aktarılan öğrencilik bilgisi; “öğrenciyse” koşul bildirir. “Öğrenciyim” de isim cümlesidir. Ek fiil, bu yapılarda isme iş, oluş veya hareket anlamı katmaz; yargı kurmasını sağlar.

“Hava güzel.” cümlesinde görünür bir ek fiil bulunmasa da “güzel” yüklemdir. Olumsuzluk “değil” ile kurulur: “Hava güzel değildi.” İsim cümlesinde yüklemi mutlaka çekimli bir eylemde arama.

Ek fiil çekimli fiile gelince birleşik zaman kurar: “geliyordu” şimdiki zamanın hikâyesi, “geliyormuş” rivayeti, “geliyorsa” şartıdır. İlk kip temel biçimi; ek fiil buna eklenen geçmişlik, aktarım veya koşul ilişkisini taşır.

“Yardım etti” birleşik fiildir ama tek haber kipiyle çekimlenmiştir. “Geliyordu” ise basit yapılı fiilin birleşik zamanıdır. Sözcüğün yapısını ve çekimini ayrı satırlarda düşünmek bu karışıklığı giderir.