Su, Toprak ve Bitki

Denizden buharlaşan su buluta, yağışla karaya, akarsu ve yer altı akışıyla yeniden denize ulaşabilir. Bir bölümü kar-buzda, gölde, toprakta veya canlılarda bir süre tutulur. Su döngüsü, bu depolar arasındaki sürekli alışveriştir; hareketin temel enerji kaynağı Güneş, yüzeydeki akışın yönlendiricisi yer çekimidir.

Dünya’daki suyun büyük çoğunluğu tuzludur. Tatlı suyun önemli bölümü buz ve yer altı depolarında bulunur; insanların kolayca ulaşabildiği yüzey suyu daha küçük bir paydır. Bu yüzden gezegende çok su bulunması, her yerde yeterli kullanılabilir tatlı su olduğu anlamına gelmez.

Bir akarsuyun kollarıyla birlikte suyunu topladığı alan havza, komşu havzaları ayıran yüksek hat su bölümü çizgisidir. Denize ulaşan havza açık; sularını denize ulaştıramayan havza kapalıdır. Kapalı havzada su gölde birikebilir, buharlaşabilir veya zemine sızabilir.

Debi, akarsu kesitinden bir saniyede geçen su hacmidir ve m³/s ile belirtilir. Rejim, debinin yıl içindeki değişimidir. Yağmur, kar ve buz erimesi, yer altı beslenmesi ile insan müdahaleleri rejimi etkiler. Karla beslenen bir akarsuda ilkbahar-yaz başı yükselişi, yağışın en fazla olduğu ayla aynı olmak zorunda değildir.

Göl, bir çanakta biriken sudur. Çanağı tektonik hareket, volkanizma, çözünme veya buzul aşındırması oluşturabilir; akarsu önü heyelan, lav, alüvyon veya insan yapımı setle kapanabilir. Van Gölü’nün gelişiminde tektonik çanak ve volkanik set birlikte rol oynar; Tortum heyelan seti, baraj gölleri yapay set örneğidir.

Geçirgen kayaçta depolanıp taşınabilen yer altı suyunun bulunduğu birime akifer denir. Geçirimsiz tabaka su hareketini sınırlar. Yamaçta su tablasının yüzeyle kesişmesi kaynak oluşturabilir; basınçlı iki geçirimsiz tabaka arasındaki akifere açılan kuyuda su yükselirse artezyen sistemi söz konusudur. Her kuyu kendiliğinden fışkırmaz.

Kızılırmak, Yeşilırmak ve Sakarya Karadeniz’e; Gediz ve Büyük Menderes Ege’ye; Seyhan, Ceyhan ve Göksu Akdeniz’e ulaşır. Fırat ve Dicle Türkiye’den doğup sınır dışında birleşen sistemle Basra Körfezi’ne yönelir. Aras ve Kura Hazar’a ulaşan sisteme bağlıdır; Hazar dünya okyanusuna açılmayan kapalı bir su alanıdır.

Tuz Gölü ve Van Gölü kapalı havza örnekleridir. Beyşehir, Eğirdir ve Burdur Göller Yöresi’nde; Sapanca ve İznik Marmara çevresinde yer alır. Göl suyunun tuzluluğunu yalnız çanağın oluşumu belirlemez: dışa akış, buharlaşma, beslenme ve kayaçların kimyası da etkilidir.