Dış Kuvvetler

Dağın yüzeyindeki çatlağa giren su donduğunda genişleyerek kayacı parçalayabilir. Fiziksel ayrışmada kayaç küçük parçalara bölünür, kimyasal yapısı esas olarak korunur. Donma-çözülme, sıcaklık değişimleri ve tuz kristallenmesi bu sürece katkı sağlar. Kimyasal ayrışmada mineraller su ve çözünmüş maddelerle tepkimeye girerek değişir; sıcak ve nemli koşullarda genellikle hızlanır.

Köklerin çatlakları genişletmesi ve canlıların salgıları biyolojik etkilerdir. Ayrışma malzemeyi bulunduğu yerde değiştirir; erozyon bu malzemenin su, rüzgâr ve diğer etkenlerle taşınmasıdır. İki kavram aynı değildir.

Akarsu suyu eğim boyunca hareket ederken yatağını aşındırır ve malzeme taşır. Akış hızı ile su miktarı taşıma gücünü etkiler. Eğim veya hız azaldığında yükün bir bölümü birikir; iri taneler daha önce, ince malzeme daha sonra çökelebilir. Bir akarsu aynı anda bir yerde aşındırıp başka yerde biriktirebilir.

Kaynağa yakın eğimli kesimlerde derine aşındırma; daha az eğimli kesimlerde yana aşındırma ve birikme öne çıkabilir. Taban seviyesi, akarsuyun yatağını derinleştirebileceği alt sınırla ilgilidir; deniz genel taban seviyesidir, göl ve sert kaya eşiği yerel taban seviyesi oluşturabilir.

Çentik vadi, derine aşındırmanın belirgin olduğu V biçimli vadidir. Boğaz vadi, akarsuyun bir dağ sırasını dar ve derin biçimde yarmasıyla ilişkilidir. Kanyon vadi, yatay ve farklı dirençteki tabakaların aşınmasıyla basamaklı-dik yamaçlar gösterebilir. Yana aşındırmanın arttığı yerde tabanlı vadi gelişir.

Yatakta direnç farkıyla oluşan düşüm şelale, düşen suyun açtığı çukur dev kazanıdır. Dış kuvvet şekillerini adından önce kesitiyle tanı: V biçimi akarsu aşındırmasını, U biçimi ise tipik olarak buzulun genişletip derinleştirdiği vadiyi düşündürür.

Eğimin azaldığı geniş tabanlarda akarsu kıvrımlar çizerek akabilir; bunlara menderes denir. Kıvrımın dış yanında daha hızlı akış aşındırmayı, iç yanında daha yavaş akış birikmeyi destekler. Kıvrım zamanla büyüyüp koparsa eski yatak gölü oluşabilir.

Menderes akarsuyun boyunu uzatır; kuş uçuşu uzaklığı değiştirmez. Türkiye’de Büyük Menderes bu biçim için tanıdık bir örnektir. Menderes görünümü “akarsu hiç aşındırmıyor” anlamına gelmez; derine aşındırma sınırlansa da yana aşındırma ve birikme birlikte sürer.

Dağdan düzlüğe çıkan akarsu hız kaybederek birikinti konisi veya yelpazesi oluşturabilir. Akarsu denize ya da göle ulaştığında taşıdığı malzeme ağızda birikir; birikim dalga ve akıntıların uzaklaştırmasından fazlaysa delta gelişebilir. Sığ kıyı, bol alüvyon ve sınırlı kıyı taşıması elverişlidir. Çukurova Seyhan-Ceyhan, Bafra Kızılırmak, Çarşamba Yeşilırmak ile ilişkilidir.

Akarsu eski tabanını yeniden yararsa yamaçlarda basamak gibi taraçalar (sekiler) kalabilir. Bu yüzden taraça yalnız basit bir birikim yığını değildir; önceki vadi tabanı ve sonradan derine aşındırma ilişkisini taşır.