Dünya’nın şekli ve günlük hareket
Güneş aynı anda her yerde aynı yükseklikte değildir.
Öğle vakti değişen gölge
Bir direğin öğle gölgesi yılın farklı günlerinde değişir; aynı gün farklı enlemlerde de aynı uzunlukta olmaz. Bu değişimi anlamak için önce yüzeyin biçimine bakmak gerekir. Dünya Güneş Sistemi’nin bir gezegenidir; kendi ışığını üretmez. Güneş’ten gelen ışınlar Dünya’ya yaklaşık paralel ulaşırken küresel yüzeyle farklı açılar yapar.
Dünya tam bir küre değildir: kutuplardan basık, Ekvator çevresinde şişkindir; kendine özgü biçimi geoit olarak adlandırılır. Ders çizimlerinde kullanılan küre, bu biçimin ve aydınlanmanın anlaşılmasını sağlayan bir modeldir.
Şeklin sonuçları
Işınların geliş açısı küçüldüğünde aynı enerji daha geniş alana yayılır ve atmosferde izlenen yol genel olarak uzar. Bu, sıcaklığın Ekvator’dan kutuplara doğru genel azalışını açıklayan temel etkidir; yükselti, akıntı ve kara-deniz dağılışı bu düzeni yerel olarak değiştirir.
Paralellerin çevresi kutuplara doğru küçülür, meridyenler kutuplarda birleşir. Büyük bir alanı düzleme aktarırken bozulma oluşması da küresel şeklin sonucudur. Yer çekiminin kutuplarda Ekvator’a göre biraz fazla olmasında hem kutup yarıçapının daha kısa olması hem de dönüşün etkisi rol oynar.
Dönüş ve günün akışı
Dünya ekseni çevresinde batıdan doğuya döner. Bu nedenle Güneş’i genel olarak doğudan doğup batıdan batıyormuş gibi görürüz. Güneş’e dönük yarı aydınlık, öteki yarı karanlıktır; bir yerin bu alanlar arasında geçişi gece ve gündüzü oluşturur. Yerel saat farkları ve gün içinde gölge yönünün değişmesi de bu hareketle ilişkilidir.
Dünya’nın her yeri aynı açısal hızla döner: yaklaşık 24 saatte 360°. Ancak paralellerin çevreleri farklı olduğundan çizgisel hız Ekvator’da en büyük, kutuplarda sıfırdır. Aynı sürede aynı açı kadar dönmek, aynı uzunlukta yol almak değildir.
Dönen Dünya’da sapma
Dünya’nın dönüşü, hareket eden hava ve su kütlelerinin izlediği yolun yerden bakıldığında sapmasına yol açar. Coriolis etkisi Kuzey Yarım Küre’de hareket yönünün sağına, Güney Yarım Küre’de soluna doğrudur. Ekvator’da bu etki sıfırdır; kutuplara doğru güçlenir.
Bu etki rüzgârı başlatan neden değildir; basınç farkıyla başlayan hareketin yönünü etkiler. Küçük bir lavabodaki suyun boşalma yönünü yalnız yarım küreyle açıklayamayız. Coğrafyada kıtasal ve okyanusal ölçekteki hava ve su dolaşımını yorumlarken kullanırız.
Nedeni doğru kutuya yerleştir
Gece ve gündüzün birbirini izlemesi günlük dönüşle; ışın açısının enleme göre farklılaşması küresel şekille açıklanır. Mevsimlerin oluşması ise yalnızca bu iki bilgiden çıkmaz: eksen eğikliği ile Güneş çevresindeki yıllık hareketi birlikte incelemek gerekir.
Günlük en yüksek sıcaklık çoğunlukla Güneş’in en yüksekte olduğu anın biraz sonrasında yaşanır. Çünkü yüzey bir süre daha aldığı enerjiden daha azını kaybederek ısınmayı sürdürür. Bu gecikme, aydınlanma ile sıcaklık arasında enerji birikiminin bulunduğunu gösterir.
Şekil ışın açısını ve paralel uzunluklarını; günlük dönüş gece-gündüzü, yerel saat farkını ve büyük ölçekli sapmayı açıklar.
Bu bölümün kazanımları
- MEB 9.1.4Dünya’nın şekli ve hareketlerinin etkilerini değerlendirir.
- Dünya’nın küresel şekli ve ekseni çevresindeki dönüşünün sonuçlarını birbirinden ayırır.