Atmosfer, hava durumu ve iklim
Bugünkü yağmur ile bir yerin yağışlı oluşu farklı bilgilerdir.
Çantadaki şemsiye, bahçedeki ağaç
Sabah dışarı çıkarken şemsiye alıp almamaya hava tahminine bakarak karar veririz. Bir bahçeye hangi ağacı dikeceğimizi seçerken ise yalnız bugünü bilmek yetmez; kış soğuğunu, yaz kuraklığını ve yıllar boyunca görülen koşulları düşünürüz. Hava durumu, belirli bir yerde kısa sürede yaşanan atmosfer koşullarıdır. İklim, bu koşulların uzun yıllara ait ortalamalarını, değişkenliğini ve uç değerlerini kapsar.
Tek bir soğuk gün bir bölgenin iklimini değiştirmez. İklim normalleri genellikle 30 yıllık dönemlerle hesaplanır; “ortalama” her yılın aynı geçtiği anlamına gelmez. Bu ayrım tarım, turizm, ulaşım ve yapı tasarımında farklı kararlar vermemizi sağlar.
Yaşamı çevreleyen gaz örtüsü
Kuru havanın yaklaşık %78’i azot, %21’i oksijendir; argon, karbondioksit ve diğer gazlar kalan küçük payı oluşturur. Su buharı ise yere ve zamana göre değişir; bulut, yağış ve enerji alışverişinde önemlidir. Atmosfer Güneş’ten gelen enerjinin bir bölümünü soğurur ve yansıtır, yüzeyden yayılan enerjinin de bir bölümünü tutar.
Doğal sera etkisi yeryüzünü yaşam için daha elverişli sıcaklıkta tutar. İnsan faaliyetleriyle sera gazlarının artması bu enerji dengesini değiştirir. Ozonun zararlı morötesi ışınları soğurmasıyla sera etkisi farklı süreçlerdir; ikisini tek olay gibi düşünme.
Katmanların özellikleri
Troposfer yüzeye en yakın katmandır; atmosfer kütlesinin ve su buharının büyük bölümü buradadır, hava olaylarının çoğu burada gerçekleşir. Kalınlığı Ekvator’da daha fazla, kutuplarda daha azdır. Stratosferde ozonun morötesi ışınımı soğurması nedeniyle sıcaklık yükseklikle artar.
Mezosferde sıcaklık yeniden azalır; birçok gök taşı burada parçalanır. Termosferde yüksek enerjili ışınım gazları etkiler; iyonlaşma ve kutup ışıklarıyla ilişkili bölgeler bulunur. Ekzosfer, gazların çok seyrekleştiği dış geçiş alanıdır. Katmanlar arasında keskin bir duvar yoktur ve bütün atmosfer için “yükseldikçe sürekli soğur” denemez.
Ölçümün neyi anlattığını sor
Sıcaklık termometreyle, basınç barometreyle, rüzgâr hızı anemometreyle, yağış miktarı yağışölçerle ölçülür. İstasyonun yeri, yükseltisi ve ölçüm dönemi verinin anlamını etkiler. Bir şehir merkezindeki ölçümü, ilin bütün dağlarına ve kıyılarına aynen yayamayız.
Hava durumu için “yarın sağanak bekleniyor”, iklim için “yazlar genel olarak kurak geçer” deriz. İkincisi tek bir güne ilişkin garanti değildir. İklim grafiği okurken önce hangi istasyona, hangi döneme ve hangi birime ait olduğunu kontrol etmek gerekir.
Hava durumu kısa süreli koşulları; iklim uzun dönemli düzeni ve değişkenliği anlatır. Hava olaylarının çoğu troposferdedir.
Bu bölümün kazanımları
- MEB 9.1.9Atmosferin katmanları ve özellikleri ile hava olaylarını ilişkilendirir.
- MEB 9.1.10Örneklerden yararlanarak hava durumu ile iklim özelliklerini etkileri açısından karşılaştırır.
- Atmosferin katmanlarını temel özellikleriyle ayırır; hava durumu ve iklimi zaman ölçeği üzerinden karşılaştırır.