Sıcak ve kurak iklimler
Amazon’un ormanı ile Sahra’nın çölü arasındaki fark yalnız sıcaklık değildir.
Sıcak olmak aynı iklimde olmak değildir
Ekvator çevresindeki bir ormanla dönenceler yakınındaki bir çöl yıl boyunca sıcak olabilir. Birinde sık ağaçlar, diğerinde seyrek bitkiler görmemizin temel nedeni su düzeninin farklı olmasıdır. İklimleri karşılaştırırken yıllık sıcaklık düzeyi, sıcaklık farkı, toplam yağış ve yağışın mevsimi birlikte okunur.
İklim sınırları enlem çizgilerine tam uymaz. Denizellik, yükselti, akıntılar ve rüzgârlar kuşakları değiştirir. Haritadaki işaretli alanlar bir iklimin karakteristik görüldüğü yerleri tanımaya yarar; bütün kıtayı tek tipe boyamak doğru değildir.
Ekvatoral iklim: yıl boyu sıcak ve yağışlı
Amazon ve Kongo havzaları ile Endonezya çevresi başlıca örneklerdir. Yıl boyunca güçlü ısınma ve yükselici hava hareketleri yaygındır. Sıcaklık yıl içinde az değişir; bol yağış ve yüksek nem, katmanlı ve yıl boyu yeşil yağmur ormanlarını destekler.
Günlük sağanaklar sık görülse de “her gün her noktada aynı saatte yağar” gibi kesin bir kural yoktur. Sıcak ve nemli koşullar kimyasal ayrışmayı hızlandırır; yoğun yıkanma, toprağın besin maddelerini azaltabilir. Gür orman bulunması toprağın her durumda çok verimli olduğu anlamına gelmez.
Savan: yağışlı yaz, kurak dönem
Ekvatoral kuşağın iki yanında, özellikle Afrika’nın tropikal kesimlerinde savan iklimi görülür. Yıl boyunca sıcaklık yüksektir; yağışlar Güneş’in daha dik geldiği dönemde yoğunlaşır. Basınç ve rüzgâr kuşaklarının mevsimlik kayması, yağışlı ve kurak dönemlerin yer değiştirmesinde etkilidir.
Uzun boylu otlar ve aralıklı ağaçlar tipik bitki görünümünü oluşturur. Kurak dönemde suya erişim ve otlakların durumu canlıların hareketini etkiler. Güney Yarım Küre’deki savanın yağışlı yazı, takvimde Kuzey Yarım Küre’nin kış aylarına denk gelebilir; ayı doğrudan mevsim adı sanma.
Muson: denizden gelen yaz yağışı
Güney ve Güneydoğu Asya’da yazın karanın daha fazla ısınması, denizden nemli hava taşınmasını destekler. Dağların rüzgâr alan yamaçları bu havayı yükselterek yağışı artırabilir. Kışın karadan denize esen akış birçok yerde daha kurak koşullar getirir; kıyının yönüne göre istisnalar görülebilir.
Yaz yağışları tarımı ve su kaynaklarını beslerken çok yoğun yağış taşkın tehlikesi oluşturabilir. Muson ormanları ve su koşullarına uyarlanmış tarım bu düzenle ilişkilidir. Yağışın yalnız miktarını değil, geliş zamanını ve şiddetini bilmek de önemlidir.
Çöl: su bilançosunun açığı
Sahra, Arabistan ve Avustralya içleri sıcak çöllere örnektir. Dönenceler çevresindeki alçalıcı hava bulut gelişimini sınırlar. Atacama ve Namib kıyılarında soğuk akıntılar; Orta Asya’da denize uzaklık ve dağ engelleri de kuraklığın oluşumunda etkilidir. Bu nedenle bütün çöller aynı enlemde ya da sürekli sıcak değildir.
Yağış az ve düzensiz, buharlaşma talebi yüksektir. Bitki örtüsü seyrektir; açık gökyüzü ve düşük nem günlük sıcaklık farkını büyütebilir. Kuraklığı yalnız “yağış hiç yok” diye tanımlamak yerine, yağışın kullanılabilir su ihtiyacına göre yetersizliğini düşün.
Sıcak iklimleri ayıran ana ipucu yağış rejimidir: yıl boyu, yazın yoğun veya çok az ve düzensiz.
Bu bölümün kazanımları
- MEB 9.1.12Yeryüzündeki farklı iklim tiplerinin özellikleri ve dağılışları hakkında çıkarımlarda bulunur.
- Ekvatoral, savan, muson ve çöl iklimlerini yağış rejimi ve dağılışlarıyla ayırt eder.