Harita, projeksiyon ve ölçek
Bir sayfaya sığan yolun gerçekte ne kadar sürdüğünü bul.
Aynı yer, iki farklı pencere
Telefonundaki haritada bir sokağa yaklaştığında bina ve kavşaklar belirir; uzaklaştığında aynı alan küçük bir işarete dönüşür. Yeryüzünün tamamının veya bir bölümünün kuş bakışı görünümünün belirli bir oranda küçültülerek düzleme aktarılması haritayı oluşturur. Her çizim harita değildir; ölçeksiz bir yol tarifi kroki olabilir.
Bir haritayı okumaya başlıktan başla. Ardından lejant, yön, ölçek ve varsa koordinat ağına bak. Aynı renk farklı haritalarda farklı anlam taşır: fiziki haritada yükseltiyi, nüfus haritasında yoğunluğu gösterebilir. Lejantı okumadan renge anlam yüklemek yanlış sonuca götürür.
Küre düzleme kusursuz açılmaz
Bir portakal kabuğunu düzleştirmeye çalıştığında yırtılma veya gerilme oluşur. Dünya’nın küresel yüzeyini düzleme aktaran projeksiyonlarda da alan, açı, şekil veya uzaklık özelliklerinin tümü aynı anda korunamaz. Haritanın amacı hangi özelliğin daha iyi korunacağını belirler.
Normal silindirik projeksiyonlar Ekvator çevresi, konik projeksiyonlar orta enlemler, kutup merkezli düzlem projeksiyonları kutup çevresi için uygun örneklerdir; bozulma seçilen temas/kesişme alanından uzaklaştıkça genellikle artar. Bir dünya haritasında yüksek enlemlerde çok büyük görünen alanları gerçek yüz ölçümüyle özdeş kabul etme.
Kesir ölçeği bir oran olarak oku
ölçeğinde haritadaki 1 cm, gerçekte 100 000 cm, yani 1 km’dir. Gerçek uzunluk = harita uzunluğu × ölçek paydası bağıntısında önce birimleri eşitle. Bu haritada 4 cm ölçülen kuş uçuşu uzaklık 4 km’dir; virajlı yolun uzunluğu daha fazla olabilir.
, ’den büyük ölçektir; çünkü kesir değeri büyüktür. Aynı kâğıtta büyük ölçek daha küçük alanı daha çok ayrıntıyla gösterir. Aynı alan çizilirse büyük ölçek daha büyük kâğıt ister. Ölçek paydasının büyümesi, ölçeğin büyümesi değildir.
Alan hesabında oran iki kez kullanılır
Uzunluk iki katına çıktığında aynı şeklin alanı dört katına çıkar. Haritadaki alanı gerçeğe dönüştürürken ölçek paydası bu yüzden karesine yükseltilir. ölçekte 1 cm², kenarı gerçekte 1 km olan karenin alanına, yani 1 km²’ye karşılık gelir. Haritada 6 cm² kaplayan alanın gerçek yatay alanı 6 km²’dir.
Sonuç haritanın yatay izdüşümüne aittir. Dağlık arazinin bütün yamaçlarını kaplayan gerçek yüzey alanı bundan büyüktür; engebelik arttıkça fark artar. Program kapsamındaki hesaplar basit gerçek alan hesabıyla sınırlıdır.
Çizgi ölçek ve amaca uygun harita
Çizgi ölçekte bölmelerin temsil ettiği gerçek uzaklıklar yazılıdır. Harita fotokopiyle aynı oranda büyütülürse çizgi ölçek de büyür ve kullanılabilir; kesir ölçeğinin yazılı değeri ise güncellenmelidir. Bir ekran görüntüsünde ölçek çubuğunun korunması bu nedenle önemlidir.
Fiziki harita yükselti ve yer şekillerini, siyasi harita idari sınırları, tematik harita yağış veya nüfus gibi seçilmiş bir konuyu gösterir. Yol bulmak, yükselti okumak ve nüfus karşılaştırmak farklı veriler gerektirir. Uygun haritayı seçmek, hesap yapmaktan önce gelen bir adımdır.
Önce başlık ve lejantı, sonra ölçek ve yönü oku. Uzunluk oranı bir kez, alan oranı iki boyutta kullanılır.
Bu bölümün kazanımları
- MEB 9.1.6Haritayı oluşturan unsurlardan yararlanarak harita kullanır.
- Harita unsurlarını okur; ölçekle gerçek uzunluk ve alan hesaplar, projeksiyon bozulmasını ayırt eder.