Şiirde ahenk ve biçim
Dize sonundaki her benzer ses kafiye midir?
Önce görevce aynı parçayı ayır
Özgün iki dize sonu düşün: 'yollarda' ve 'kollarda'. İkisindeki '-lar-da' aynı görevli çoğul ve bulunma ekidir; redif olarak ayrılır. Kalan 'yol/kol' sözcüklerindeki 'ol' sesleri tam kafiyedir. Yalnız sonda kaç harf aynı diye saymak ekin görevini gözden kaçırır. Redif aynı anlam ve görevdeki ek, kelime veya kelime grubunun tekrarıdır.
Ölçü ve ses tekrarları
Hece ölçüsü dizelerdeki hece sayısını, aruz açık–kapalı hece düzenini esas alır. Bu kapsamda aruz kalıbı buldurulmaz. Serbest şiirde sabit ölçü zorunlu değildir; ritim ve ahenk yok olmuş sayılmaz. Aliterasyon ünsüz, asonans ünlü tekrarlarıdır. Nakarat yinelenen dize veya bölümdür. Durak hece şiirinde anlam ve söyleyişle uyumlu bölünmedir; sözcük ortasından keyfî kesilmez.
Kafiye türü ile düzeni farklı
Yarım kafiye tek, tam kafiye iki, zengin kafiye üç veya daha çok ses benzerliğiyle tanımlanır; tunç kafiyede bir kelime diğerinin içinde yer alır. Cinaslı kafiyede aynı sesli fakat farklı anlamlı kelimeler bulunur. aabb düz, abab çapraz, abba sarmal düzen örnekleridir. Bunlar kafiye örgüsüdür; 'tam kafiye' gibi ses benzerliği türleriyle aynı sınıflama değildir.
Biçim, tür ve söyleyici
Nazım birimi dize, beyit, dörtlük veya benttir. Nazım biçimi birim, ölçü ve uyak düzeniyle; nazım türü içerikle belirlenir. Lirik duyguyu, epik kahramanlığı, pastoral kır yaşamını, didaktik öğretmeyi, satirik eleştiriyi öne çıkarır. Söyleyici şiirde konuşan sestir; biyografik şairle otomatik özdeş değildir. Bir şiirdeki 'ben' kurgusal bir kişilik veya varlık olabilir; hitap ettiği kişi ve ruh hâli yorumun parçasıdır.
Redifi görevden, kafiyeyi kalan seslerden; biçimi yapıdan, türü içerikten bul.
Bu bölümün kazanımları
- MEB A.1.2Şiirin temasını belirler.
- MEB A.1.3Şiirde ahengi sağlayan özellikleri/unsurları belirler.
- MEB A.1.4Şiirin nazım biçimini ve nazım türünü tespit eder.
- MEB A.1.6Şiirde söyleyici ile hitap edilen kişi/varlık arasındaki ilişkiyi belirler.
- MEB A.1.9Şiiri yorumlar.
- Ölçü, kafiye, redif, nazım biçimi ve söyleyiciyi ayırır.