Edebiyat, dil ve metin
Bir yağmur hem bilimsel veri hem edebî imge olabilir mi?
Aynı olay, iki anlatım
'Yağış öğleden sonra başladı' bilgi verir. 'Yağmur, sokağın unuttuğu sesleri uyandırdı' cümlesi aynı olayı çağrışım ve imgeyle kurar. Bu iki özgün örnekte ayrım konudan çok dilin işlevi ve amaçtadır. Edebiyat dili estetik biçimde kullanır; tarih, psikoloji, felsefe ve bilimden yararlanabilir ama onların yöntemleriyle özdeş değildir.
Dil değişir ve çeşitlenir
Standart dil ortak yazı ve resmî iletişim normlarıdır. Ağız aynı dilin bölgesel söyleyiş farklılıklarını; lehçe ve şive tarihsel ayrışma dereceleri için geleneksel okul terminolojisini ifade eder. Bu son terimlerin dil biliminde kullanımları değişebilir. Argo belirli grupların özel söz varlığı; jargon bir meslek veya uzmanlık alanının diliyle ilişkilidir. Teknoloji, göç, çeviri ve toplumsal değişme yeni sözcükleri ve kullanım biçimlerini etkiler.
Edebiyat tarihî belgeyle aynı değildir
Bir roman tarihsel olayı yeniden kurabilir; konuşmaları ve kişileri kurgulayabilir. Bu nedenle romandaki her ayrıntı tarihî kanıt sayılmaz. Psikolojik çözümleme insanın iç dünyasını görünür kılabilir; kurmaca kişiye klinik tanı koymak edebî okumanın zorunlu sonucu değildir. Eserin yazıldığı zaman ile olayların geçtiği zaman da ayrı olabilir.
Okumayı küçük bir yazıya dönüştür
Önce metnin türünü ve amacını belirle; sonra iddianı destekleyen iki dil özelliğini göster. 'Bu metin etkileyici' yerine hangi sözcük, ses veya bakışın etki yarattığını açıkla. Yazarken konu–amaç–okur seç, taslak oluştur, örnekleri düzenle, dil ve noktalama kontrolü yap. Sunumda ana fikri öne çıkarıp görselin neyi gösterdiğini söyle; dinlerken iddia ile dayanağı ayrı not et.
Metni yalnız konusuyla değil amacı, dili ve kurduğu etkiyle tanı.
Bu bölümün kazanımları
- MEB A.4.3Metin ile metnin konusu, amacı ve hedef kitlesi arasında ilişki kurar.
- MEB A.4.7Metnin üslup özelliklerini belirler.
- MEB A.4.9Metinde ortaya konulan bilgi ve yorumları ayırt eder.
- Edebî ve öğretici metni, dilin kullanımını ve edebiyatın diğer alanlarla ilişkisini ayırır.