Tarih ve Zaman

Bir müzede küçük bir sikkeye baktığını düşün. Üzerindeki hükümdar adı, basıldığı yer ve kullanılan yazı, geçmişteki bir yönetim hakkında bilgi verebilir. Fakat yalnız bu sikkeye bakarak o ülkede herkesin zengin olduğunu söyleyemeyiz. Eşya gerçektir; ondan çıkaracağımız sonuç ise ayrıca gerekçelendirilmelidir.

Tarih, geçmişteki insan faaliyetlerini yer ve zaman göstererek, kaynaklara dayanarak ve neden–sonuç ilişkileri içinde inceler. Savaşlar kadar üretim, göç, hukuk, gündelik hayat ve düşünceler de tarihin konusudur. Sikkenin açtığı kapıdan ilerlerken önce ne bildiğimizi, sonra neyi henüz bilmediğimizi ayıracağız.

Olay, belirli bir yerde ve zamanda gerçekleşen gelişmedir: 29 Mayıs 1453’te İstanbul’un fethedilmesi gibi. Olgu ise çok sayıda olayla oluşan, daha uzun süreye yayılan değişimdir: Anadolu’nun Türkleşmesi veya sanayileşme gibi. Bir olay bir olguyu etkileyebilir; yine de uzun bir süreci tek tarihe sıkıştıramayız.

Tarihî gelişmeler tek nedenli değildir. Göçü yalnız iklimle açıklamak, savaş, nüfus, ticaret ve siyasi baskı gibi etkenleri dışarıda bırakabilir. Önce nedenleri, sonra sürecin nasıl ilerlediğini, son olarak kısa ve uzun vadeli sonuçları ayırırız. Bir olayın diğerinden önce gelmesi, tek başına onun nedeni olduğunu kanıtlamaz.

Sikkenin üzerindeki yazıyı okumak paleografiyi, dili anlamak filolojiyi, sikkenin kendisini incelemek nümismatiği gerektirebilir. Epigrafi kitabeleri, diplomatik resmî belgelerin biçim ve özelliklerini inceler. Arkeoloji maddi kalıntıları, kronoloji zaman sırasını, coğrafya mekânın etkisini anlamaya yardım eder. Antropoloji insanın biyolojik ve kültürel özellikleriyle; kimya ise buluntuların yapısı ve uygun tarihleme yöntemleriyle katkı sağlar.

Tarihçi geçmişteki savaşı laboratuvarda tekrar edemez; fakat kaynakları sistemli biçimde karşılaştırabilir. Tarihin bilimsel niteliği, deney yapma zorunluluğundan değil, kanıtla denetlenebilir yönteminden gelir.