Simyadan kimyaya
Bir maddenin ne yaptığı kadar, bunu nasıl bildiğimiz de önemlidir.
Bir avuç kumdan cama
Pencerenin camı, bir tencerenin metali ve giysinin boyası ilk bakışta birbirinden uzak görünür. Oysa hepsinin üretiminde maddelerin özelliklerinden ve dönüşümlerinden yararlanılır. Kimya, bu dönüşümlerin arkasındaki düzeni araştırır: Madde nelerden oluşur, tanecikleri nasıl bir arada durur, hangi koşullarda başka bir maddeye dönüşür?
Cam üretiminde kumun ana bileşeni olan silis başka hammaddelerle işlenir. Yalnızca ısıtmayı bilmek bir zanaat başlatabilir; bileşimi ölçmek ve sonuçları açıklamak ise bilimsel bilgiye götürür.
Simyanın birikimi, kimyanın yöntemi
Simyacılar değersiz metalleri altına dönüştürmek ve ölümsüzlük iksirini bulmak gibi amaçlarla çalıştı. Bu amaçlara ulaşamasalar da damıtma, süzme, kristallendirme gibi tekniklerin ve çeşitli araçların gelişmesine katkıda bulundular. Simya yalnızca başarısız bir arayış olarak görülemez; fakat sistemli deney ve ortak bir kuramsal temel bakımından modern kimyadan ayrılır.
Kimyada bir açıklama ölçülebilir bulgularla sınanır. Aynı koşullarda yinelenen deneylerin benzer sonuç vermesi beklenir; yeni kanıtlar açıklamanın düzeltilmesini gerektirebilir.
Bilgi tek bir uygarlıkta doğmadı
Mezopotamya ve Mısır’da metal işleme, cam, boya ve kozmetik; Çin’de barut ve seramik; Hint uygarlığında metalurji ve bitkisel maddelerin işlenmesi önemli birikimler oluşturdu. Orta Asya’da maden işleme ve farklı maddelerin gündelik kullanımı gelişti. Yunan düşünürleri maddenin yapısına ilişkin açıklamalar aradı; İslam dünyasında deney araçları ve ayırma işlemleri ilerletildi.
Bu birikimler ticaret, çeviri ve eğitim yoluyla aktarıldı. Tarihsel bir uygulamanın işe yaraması, onu açıklayan eski düşüncenin bütünüyle doğru olduğunu göstermez.
Modeller ve ölçümler düşünceyi değiştirdi
Empedokles dört unsur düşüncesini, Aristo bu yaklaşımı niteliklerle ilişkilendiren görüşleri savundu. Democritus maddenin bölünemeyen taneciklerden oluştuğunu düşündü; bu düşünce deneyle kurulmuş modern atom kuramı değildi. Cabir bin Hayyan deneysel işlemler ve araçlarla, Ebubekir er-Razi maddelerin sınıflandırılması ve laboratuvar uygulamalarıyla anılır.
Robert Boyle element anlayışını sorguladı ve deneyin önemini öne çıkardı. Antoine Lavoisier nicel ölçümlerle yanma olayının açıklanmasına ve kütlenin korunumu anlayışına katkı sağladı. Bilimsel dönüşüm, tek bir kişinin bir günde yaptığı bir buluş değildir.
Aynı madde, farklı uzmanlıklar
Analitik kimya bir su örneğinde hangi maddelerin ne kadar bulunduğunu; anorganik kimya tuzlar ve mineraller gibi maddeleri; organik kimya başta karbon bileşiklerini inceler. Biyokimya canlılardaki kimyasal süreçlere, fizikokimya enerji ve madde davranışının ilkelerine, polimer kimyası büyük zincirli yapılara odaklanır. Endüstriyel kimya üretim süreçleriyle ilgilenir.
İlaç, gübre, petrokimya, arıtım ve boya-tekstil bu alanların kesiştiği uygulamalardır. Kimyager analiz ve araştırma yapar; kimya mühendisi üretim süreçlerini tasarlar. Metalurji mühendisi malzemelerle, eczacı ilaçlarla, kimya öğretmeni kimya eğitimiyle çalışır.
Kimya; maddenin yapısını, özelliklerini ve dönüşümlerini gözlem, ölçüm ve sınanabilir açıklamalarla inceler.
Bu bölümün kazanımları
- MEB 9.1.1.1Kimyanın bilim olma sürecini açıklar.
- MEB 9.1.2.1Kimyanın ve kimyacıların başlıca çalışma alanlarını açıklar.
- Gözlem, ölçüm ve tekrarlanabilir açıklamayı ayırır; kimyanın çalışma alanlarını tanır.