Asitler, Bazlar ve Tuzlar Konu Anlatımı – TYT Kimya

Asitler, bazlar ve pH

Gündelik bir özellikten çözeltideki iyonlara.

Bir rengin anlattığı kimya

Çayın veya kırmızı lahana suyunun rengi bulunduğu ortama göre değişebilir. Bu değişim, çözeltinin asitlik–bazlık özelliği hakkında bilgi verebilir. Renk değiştirerek ortamı tanımaya yardım eden maddelere indikatör denir.

Limon suyu ve sirkenin ekşiliği asitlikle, sabunun kayganlık hissi bazlıkla ilişkilidir; fakat laboratuvarda bir maddeyi tanımak için tadına bakılmaz veya cilde sürülmez. Gündelik gözlem başlangıç sağlar, güvenli ve kontrollü ölçüm ise bu gözlemi sınar.

Turnusol asitte kırmızı, bazda mavi olur; pH kâğıdının rengi kendi ölçeğiyle karşılaştırılır.

Suda asitlik ve bazlık

Asitler su ortamında H₃O⁺, bazlar OH⁻ oluşumunu artıran türler üzerinden tanıtılır. $\displaystyle \mathrm{HCl+H_2O\rightarrow H_3O^++Cl^-}$ tepkimesi asit davranışına örnektir. NaOH suda Na⁺ ve OH⁻ iyonlarına ayrılır; OH⁻ çözeltinin bazlığıyla ilişkilidir.

H⁺ kısa gösterimine rastlansa da suda proton su molekülleriyle etkileşir; H₃O⁺ gösterimi bunu daha açık anlatır. Her H içeren madde asit değildir: CH₄ ve şekerin formülünde H bulunması onları sulu ortamda asit yapmaz.

HCl suda H₃O⁺ ve Cl⁻ oluşturur; NaOH çözeltisinde Na⁺ ve OH⁻ bulunur. Asitlik ve bazlık iyon davranışıyla açıklanır.

Formülde OH bulunmadan da bazlık

Amonyak suyla $\displaystyle \mathrm{NH_3+H_2O\rightleftharpoons NH_4^++OH^-}$ tepkimesi verebilir; formülünde OH olmamasına rağmen bazik çözelti oluşturur. CaO ise suyla Ca(OH)₂ oluşturur. Bu örnekler sınıflandırmanın yalnız formülde bir harf aramak olmadığını gösterir.

CO₂ suyla karbonik asit, SO₂ suda asidik türler, N₂O₅ suyla nitrik asit oluşumuyla ilişkilidir. Örneğin $\displaystyle \mathrm{N_2O_5+H_2O\rightarrow2HNO_3}$ . Bütün ametal oksitleri aynı davranır diye genelleme yapılmaz; burada verilen örneklerin suyla etkileşimi esas alınır.

NH₃ suyla etkileşerek NH₄⁺ ve OH⁻ oluşturur; bütün NH₃’ün tepkimeye girdiği varsayılmaz.

pH ölçeğinde karşılaştırma

25 °C’de sulu çözeltilerde pH 7 nötr, 7’den küçük asidik, 7’den büyük bazik ortamı ifade eder. pH azaldıkça asitlik, arttıkça bazlık artar. TYT’de ölçek nitel olarak kullanılır; logaritmik hesaplara girilmez. Yaygın seyreltik çözeltiler için 0–14 aralığı gösterilir; bu aralık mutlak fiziksel sınır değildir.

Nötr çözeltide asitlik ve bazlıkla ilişkili iyonlar hiç yok değildir; H₃O⁺ ve OH⁻ miktarları dengededir. pH kâğıdı yaklaşık bilgi verir; rengi kullanılan kâğıdın kendi karşılaştırma çizelgesiyle okumak gerekir.

25 °C’de pH 7 nötrdür; sola doğru asitlik, sağa doğru bazlık artar. Ölçek yaygın sulu çözeltiler için gösterilir.

Kuvvet ile derişimi karıştırma

Derişik çözelti belirli miktarda daha çok çözünen içerir. Asidin kuvveti ise suyla iyon oluşturma eğilimiyle ilgilidir. Bu yüzden derişik–seyreltik ile kuvvetli–zayıf aynı karşılaştırma değildir. Sirke asetik asit içerir; NaOH çözeltisi baziktir, NaCl çözeltisi olağan okul koşullarında nötr örnektir.

Bir ürünün pH değeri kullanım güvenliğinin tek ölçütü değildir; başka bileşenler, derişim ve temas süresi önemlidir. Etiketi yorumlarken pH sayısını maddenin bütün özelliklerinin özeti gibi kullanma.

Asitlik H₃O⁺, bazlık OH⁻ oluşumuyla ilişkilidir. 25 °C’de pH 7 nötrdür; formülde H veya OH aramak tek başına yeterli değildir.

Dikkat: NH₃, OH içermediği hâlde bazdır. Kuvvetli asit ile derişik asit aynı anlama gelmez.

Bu bölümün kazanımları

MEB 10.3.1.1Asitleri ve bazları bilinen özellikleri yardımıyla ayırt eder.
MEB 10.3.1.2Maddelerin asitlik ve bazlık özelliklerini moleküler düzeyde açıklar.
Asit ve bazları indikatör ve iyon davranışıyla ayırır; pH’ı nitel olarak yorumlar.