Canlıların ortak özellikleri
Durgun görünen bir tohumda bile yaşam sürer.
Bir tohumun sessiz hazırlığı
Kuru bir fasulye tohumu günlerce aynı yerde kalabilir. Su ve uygun sıcaklık sağlandığında kabuğu açılır, kökü uzanır; bir süre sonra ilk yapraklar görünür. Değişim gözle görülmeden önce de tohumun canlı hücrelerinde düşük hızda metabolik faaliyetler vardır. Bir taşla tohumu yalnız hareket edip etmediklerine bakarak ayıramayız.
Biyoloji, canlıların yapısını, işleyişini, birbirleriyle ve çevreleriyle ilişkilerini inceler. Tohumun çimlenmesinde su alımı, enerji dönüşümü, hücre bölünmesi ve gelişme birlikte çalışır. Canlılığın ortak özelliklerini de böyle bir bütün olarak okuyacağız.
Hücreden organizmaya
Bütün canlılar bir ya da daha fazla hücreden oluşur. Hücre, canlılığın yapısal ve işlevsel temel birimidir. Tek hücreli bir canlı, yaşamsal işlevlerini aynı hücrenin içinde yürütür. Çok hücreli canlılarda ise hücreler arasında iş bölümü bulunur.
Bir insanda benzer hücreler dokuları, dokular organları, organlar sistemleri oluşturur; sistemler organizmanın bütünlüğünü sağlar. Hücre → doku → organ → sistem → organizma sırası her canlıda bütün basamaklarıyla bulunmaz. Bakteride doku ya da organ aramak, çok hücreli bir canlının düzenini bütün canlılara taşımaktır.
Madde almak, dönüştürmek ve uzaklaştırmak
Canlılar yapılarını korumak ve faaliyetlerini sürdürmek için madde ve enerjiye ihtiyaç duyar. Ototroflar inorganik maddelerden organik besin üretir; heterotroflar organik besini dışarıdan alır. Besinin alınmasıyla enerjisinin kullanılabilir duruma getirilmesi aynı olay değildir. Hücreler, enerji dönüşümleriyle ATP üretir ve ATP’yi işlerinde kullanır.
Hücredeki yapım ve yıkım tepkimelerinin toplamına metabolizma denir. Yapım olayları anabolizma, yıkım olayları katabolizmadır. Solunum, nefes alıp vermeyle eş anlamlı değildir ve bütün canlılar oksijen kullanmak zorunda değildir. Boşaltım ise metabolik atıkların ve fazlalıkların uzaklaştırılmasıdır; yalnız dışkılama olarak düşünülmez.
Değişen çevrede iç denge
Sıcak bir günde terin buharlaşması vücuttan ısı uzaklaştırır. Dış koşul değişse de iç ortamın belirli sınırlar içinde tutulmasına homeostazi denir. Bu, bütün değerlerin hiç değişmeden sabit kalması değil, değişimin düzenlenmesidir.
Işığa yönelen bir bitki ya da besin maddesine yaklaşan bir bakteri uyarıya tepki verir. Hareket her zaman yer değiştirme biçiminde değildir; bitki organlarının yönelmesi de harekettir. Çevresel uyaranı algılama ve uygun yanıt üretme, canlının yaşamını sürdürmesine katkı sağlar. Terleme gibi bireysel ve kısa süreli düzenlemeler, kuşaklar boyunca seçilen kalıtsal uyumlarla karıştırılmaz.
Büyüme, gelişme ve soyun devamı
Büyüme, tek hücrelilerde hücre hacmi ve kütlesinin; çok hücrelilerde çoğunlukla hücre sayısı ve kütlesinin artmasıdır. Gelişme, yapı ve işlevlerin olgunlaşmasını kapsar. Bir fidanın uzaması büyümeye, çiçek oluşturabilecek olgunluğa ulaşması gelişmeye örnektir.
Üreme, yeni bireylerin oluşmasını ve türün devamını sağlar; her bireyin üremesi kendi yaşamını sürdürmesi için zorunlu değildir. Kalıtsal özellikler yeni kuşaklara aktarılır. Bir popülasyonda yaşama ve üreme başarısına katkı sağlayan kalıtsal özellikler adaptasyon kapsamında değerlendirilir. Bir bireyin ihtiyaç duyduğu için yaşamı sırasında kalıtsal özellik üretmesi anlamına gelmez.
Ortak özellik, aynı yöntem demek değildir
Bitki de hayvan da hücrelerden oluşur, metabolizma yürütür, ATP kullanır ve iç dengesini korur. Fakat besini elde etme, boşaltım yapma veya uyarıya yanıt verme yolları farklıdır. Bir özelliğin ortak olması, onun bütün canlılarda aynı organla ya da aynı hızda gerçekleştiğini göstermez.
Bu yüzden bir canlı hakkında çıkarım yaparken gözlenen belirtiyi, hücresel mekanizmayı ve birey–tür ayrımını birlikte düşün. Çimlenmeyen tohum hemen cansız sayılmaz; koşullar yetersiz olabilir. Üremeyen bir hayvan da canlılık özelliklerini taşımaya devam eder. Canlılık, birbirinden kopuk bir ezber listesi değil, birlikte işleyen bir düzendir.
Canlılık; hücresel yapı, metabolizma, iç denge ve soyun devamıyla ilişkili bir bütündür. Ortak işlevler farklı yollarla gerçekleştirilebilir.
Bu bölümün kazanımları
- MEB 9.1.1.1Canlıların ortak özelliklerini irdeler.
- Canlılığı tek bir belirtiyle değil, birbiriyle ilişkili yaşam olaylarıyla değerlendirir.