Hücre teorisi ve hücre tipleri
Bir yaprağın içinde gözle görülmeyen bir düzen vardır.
Görüntü büyüyünce açıklama değişir
Bir soğan zarına çıplak gözle baktığında ince bir tabaka görürsün. Mikroskop altında aynı tabaka, yan yana duran küçük birimler hâlinde belirir. Tek bir parçaymış gibi görünen doku hücrelerden oluşur. Daha iyi gözlem araçları, canlıların yapısı hakkındaki açıklamalarımızı böyle değiştirmiştir.
Hooke mantar kesitinde gördüğü boşlukları adlandırdı; Leeuwenhoek canlı mikroskobik örnekleri gözledi. Schleiden ve Schwann bitki ve hayvanların hücresel yapısını ortak bir çerçevede değerlendirdi; Virchow hücrelerin önceki hücrelerden oluştuğu görüşüne katkı sağladı. Amaç isim ve tarih sırası ezberlemek değil, bilginin gözlem ve tartışmayla geliştiğini görmektir.
Teorinin ortak çerçevesi
Hücre teorisine göre canlılar hücrelerden oluşur, hücre canlılığın temel yapı ve işlev birimidir ve yeni hücreler var olan hücrelerden meydana gelir. Kalıtsal bilgi bölünmeyle yeni hücrelere aktarılır; yaşamsal kimyasal olaylar hücrelerde yürür.
Işık mikroskobu hücrelerin ve bazı büyük yapıların gözlenmesini sağlar. Elektron mikroskoplarının yüksek ayırt etme gücü, daha küçük hücresel ayrıntıları incelemeyi mümkün kılmıştır. Büyütme ile çözünürlük aynı şey değildir: bulanık bir görüntüyü büyütmek birbirine çok yakın iki yapıyı ayırmaya yetmez. İleri görüntüleme, eski gözlemlerin kapsamını genişletir.
Çekirdek zarı temel bir ayrımdır
Prokaryot hücrelerde zarla çevrili çekirdek bulunmaz; DNA sitoplazmadaki nükleoit bölgede yer alır. Bakteriler ve arkeler prokaryottur. Hücre zarı, sitoplazma, ribozom ve kalıtsal madde taşırlar; zarla çevrili organelleri yoktur. Plazmit, kapsül veya kamçı gibi ek yapılar her örnekte bulunmak zorunda değildir.
Ökaryot hücrelerde çekirdek ve zarla çevrili organeller bulunur. Protistler, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar bu yapıdadır. Prokaryotun çekirdeksiz olması DNA’sız veya proteinsiz olması demek değildir. Ribozom zarsız bir yapı olduğundan prokaryotlarda da protein sentezi yapılabilir.
Bitki ile hayvan hücresini karşılaştır
Bitki hücresinde hücre zarının dışında selüloz yapılı duvar, çoğunlukla büyük merkezi koful ve uygun hücrelerde plastitler bulunur. Hayvan hücresinde hücre duvarı ve plastit yoktur; kofullar genellikle daha küçüktür. İki tipte de çekirdek, ribozom, endoplazmik retikulum, Golgi ve mitokondri gibi yapılar görülebilir.
Bütün bitki hücrelerinde kloroplast bulunmaz; kök hücresi bunun önemli örneğidir. Hücre çizimleri tipik yapıları birlikte göstermek için hazırlanır; gerçek hücrelerin organel sayısı, şekli ve büyüklüğü yaptığı işe göre değişir. Gelişmiş bitkilerde sentriyol bulunmaması, iğ ipliklerinin oluşamayacağı anlamına gelmez.
Hücre teorisi canlıları ortak bir yapısal temelde açıklar. Prokaryot–ökaryot ayrımı çekirdek zarı ve zarlı organellerle ilişkilidir.
Bu bölümün kazanımları
- MEB 9.2.1.1Hücre teorisine ilişkin çalışmaları açıklar.
- MEB 9.2.1.2Hücresel yapıları ve görevlerini açıklar.
- Hücre teorisini kanıt birikimiyle ilişkilendirir; prokaryot ve ökaryot yapıları karşılaştırır.