Keşiflerden bilim ve sanayiye
Bir ticaret yolunun değişmesi, limanların yanında düşünceyi, üretimi ve siyaseti de etkileyebilir.
Okyanusa açılan ticaret
15. ve 16. yüzyıllarda Avrupalı denizcilerin yeni güzergâhlar araması; doğunun ürünlerine ulaşma, değerli maden edinme, din yayma ve siyasi rekabet gibi amaçlarla ilişkiliydi. Denizcilik bilgisi, gemi yapımı ve yön bulma teknikleri bu arayışı mümkün kıldı. Afrika’nın güneyinden Hint Okyanusu’na ulaşılması ve Amerika bağlantıları ticaretin ölçeğini değiştirdi.
Bu süreç Avrupa açısından “keşif” diye anılsa da gidilen yerlerde zaten insanlar ve uygarlıklar yaşıyordu. Sömürgeleştirme, zorla çalıştırma, köle ticareti, salgın ve katliamlar yerli toplumlarda büyük yıkımlar doğurdu. Ekonomik kazanç ile insanî bedeli birlikte görmek gerekir.
Merkantilizm ve ticari güç
Amerika’dan gelen değerli madenler Avrupa’daki para hacmini artırdı; fiyat hareketleri Osmanlı coğrafyasını da etkiledi. Merkantilizm, devletin ekonomik gücünü dış ticaret fazlası ve değerli maden birikimiyle artırmayı hedefleyen yaklaşımlarla ilişkilidir. Devlet desteği, korumacı tedbirler ve ticaret şirketleri önem kazandı.
Atlantik limanları güçlenirken Akdeniz ticareti bütünüyle yok olmadı. Osmanlı denizciliğinde de kürekli kadırgalardan yelkenli kalyonların önem kazandığı bir dönüşüm yaşandı. Ulaşım tekniği, savaş gemileri ve ticari sermaye birbirini etkiliyordu.
Rönesans, Reform ve Bilim Devrimi
Rönesans, Antik Çağ birikimine ilginin, insanı konu alan sanat ve düşüncenin gelişmesiyle ilişkilidir. Matbaa ve şehirli çevrelerin desteği fikirlerin yayılmasını kolaylaştırdı. Reform, Katolik Kilisesi’nin uygulamalarına yönelik eleştirilerden doğan dinî hareketlerle Avrupa’da mezhep birliğini sarstı.
Bilim Devrimi doğa olaylarının gözlem, deney ve matematikle açıklanmasını güçlendirdi. Bu üç kavram aynı olay değildir; farklı alanlarda birbirini etkileyen süreçlerdir. Sekülerleşme, dinî kurumların toplumsal ve siyasi belirleyiciliğinin bazı alanlarda azalmasını anlatır; toplumda bir anda bütün inançların yok olması değildir.
Vestfalya ve devletler arası düzen
Otuz Yıl Savaşları’nı sona erdiren 1648 Vestfalya düzenlemeleri, Avrupa’da dinî çatışma ile devlet çıkarlarının iç içe geçtiği bir dönemi kapattı. Devletlerin egemenliği ve birbirleriyle ilişkileri konusunda önemli bir aşama oluşturdu.
Bunu modern uluslararası sistemin bütün kurallarının tek günde doğması gibi okumayız. Devletler arası hukuk daha önceki birikimlerden ve sonraki gelişmelerden de beslendi. Temel değişim, siyasi ilişkilerin yalnız ortak dinî otoriteye göre değil, devlet çıkarları ve karşılıklı düzenlemelerle kurulmasının güçlenmesidir.
Fransız İhtilali: egemenliğin kaynağı
1789 Fransız İhtilali’nde mali kriz, ayrıcalıklı zümrelere tepki ve Aydınlanma düşüncesi etkili oldu. Özgürlük, eşitlik, yurttaşlık ve millî egemenlik fikirleri monarşilerin meşruiyetini tartışmaya açtı. Milliyetçilik, ortak kimliğe dayalı siyasi birlik veya bağımsızlık taleplerini güçlendirdi.
Çok uluslu Osmanlı, Avusturya ve Rusya gibi imparatorluklarda bu fikirler farklı toplulukları etkiledi; fakat her isyan yalnız Fransız İhtilali yüzünden çıkmadı. Yerel sorunlar ve dış müdahaleler de önemlidir. Zorunlu askerlik, yurttaşla devlet arasındaki hak ve ödev ilişkisinin yeni bir boyutudur.
Sanayi İnkılabı: üretimin ölçeği değişir
Makine ve fabrika üretimi, özellikle 18. yüzyılın ikinci yarısından itibaren İngiltere’de güçlendi. Üretimin ev ve küçük atölyelerden fabrikalara yönelmesi işçi sınıfını, kentleşmeyi ve çalışma hayatındaki sorunları büyüttü. Hammadde ve pazar ihtiyacı da sistemli sömürge rekabetini artırdı.
Burjuvazi ekonomik gücünü siyasi taleplere dönüştürürken işçiler ücret, süre ve çalışma koşulları için örgütlendi. Liberalizm bireysel özgürlük ve sınırlı devlet tartışmalarını; sosyalizm ekonomik eşitsizlik ve üretim ilişkilerinin değiştirilmesi arayışlarını öne çıkardı. Sanayileşme ile demokratikleşme arasında ilişki vardır, fakat her sanayileşen toplum hemen demokrasiye geçmedi.
Avrupa’daki dönüşümler ticaret, düşünce, egemenlik ve üretim alanlarında farklı ama bağlantılı süreçlerdir.
Bu bölümün kazanımları
- MEB 11.1.3Denizcilik faaliyetlerinin içdenizlerden okyanuslara taşınmasının dünya siyasetine ve ticaretine etkilerini analiz eder.
- MEB 11.2.1Avrupa düşüncesinde meydana gelen değişimleri ve bunların etkilerini analiz eder.
- MEB 11.3.1Fransız İhtilali ve Avrupa’da Sanayi Devrimi ile birlikte devlet-toplum ilişkilerinde meydana gelen dönüşümü açıklar.
- MEB 11.3.2Sanayi İnkılabı sonrası Avrupalıların giriştiği sistemli sömürgecilik faaliyetleri ile küresel etkilerini analiz eder.
- Avrupa’daki ekonomik, düşünsel ve siyasi değişimleri neden ve sonuçlarıyla birbirine bağlar.