İnsanda Üreme ve Gelişim

Erkek üreme sistemi sperm ve erkek eşey hormonu üretir, spermleri depolar ve dişi üreme sistemine iletir.

Testisler vücut dışında, skrotum (torba) içinde bulunur; böylece sıcaklıkları vücut sıcaklığından birkaç derece düşüktür ve bu sıcaklık sperm üretimi için uygundur. Testislerdeki çok sayıda ince ve kıvrımlı sperm kanalcığında (seminifer tüpçük) spermler üretilir; kanalcıkların arasındaki ara hücreler testosteron salgılar. Kanalcıkların içindeki destek hücreleri gelişen spermleri besler.

Sperm, yardımcı bezlerin salgıları ile birlikte semeni oluşturur. Bezlerin salgıları spermlerin hareketi için enerji kaynağı sağlar ve üretra ile dişi üreme kanalındaki asitliği nötrler.

Sperm oluşumu ergenlikle başlar ve yaşam boyu sürer.

1. Sperm kanalcığı duvarındaki sperm ana hücreleri (2n) mitozla çoğalır.

2. Bunların bir kısmı büyüyerek birincil spermatosite (2n) dönüşür.

3. Birincil spermatosit mayoz I geçirir: iki ikincil spermatosit (n) oluşur.

4. Her ikincil spermatosit mayoz II geçirir: toplam dört spermatit (n) oluşur.

5. Spermatitler bölünmeden farklılaşarak spermlere dönüşür.

Böylece bir birincil spermatositten dört işlevsel sperm oluşur.

Spermin yapısı görevine uygundur: Baş kısmında kalıtım bilgisini taşıyan çekirdek ve yumurtanın zarını aşmaya yarayan enzimleri içeren bir kesecik (akrozom) bulunur. Orta kısım çok sayıda mitokondri içerir; hareket için gereken ATP'yi üretir. Kuyruk hareketi sağlar. Spermde sitoplazma çok azdır; bu yüzden hafif ve hareketlidir.

Erkek üreme sisteminin çalışması bir hormon zinciriyle yönetilir:

• Hipotalamus, hipofizi uyaran serbestleştirici hormonu salgılar.

• Ön hipofizden salgılanan FSH, sperm kanalcıklarındaki destek hücrelerini uyararak sperm üretimini destekler.

• Ön hipofizden salgılanan LH, testislerdeki ara hücreleri uyarır ve testosteron salgılatır.

• Testosteron sperm üretimini destekler ve ergenlikte ikincil eşey özelliklerinin (sesin kalınlaşması, kıllanma, kas ve kemik gelişimi) ortaya çıkmasını sağlar.

Kanda testosteron yükseldiğinde hipotalamus ve hipofiz baskılanır; FSH ve LH salgısı azalır (negatif geri bildirim). Bu sayede hormon düzeyi dengede kalır.

Dışarıdan aşırı testosteron benzeri madde (bazı anabolik steroidler) alınması bu geri bildirim nedeniyle hipofizin FSH ve LH salgısını baskılar; bu da kişinin kendi sperm üretimini azaltabilir.

Dişi üreme sistemi yumurta ve dişi eşey hormonlarını üretir, döllenme için ortam sağlar ve embriyonun gelişimini destekler.

Yumurtalıklar karın boşluğunda, rahmin iki yanındadır. İçlerindeki foliküller, gelişen bir yumurta hücresi ve onu çevreleyen hücrelerden oluşur; folikül hücreleri östrojen salgılar. Yumurtlamadan sonra boşalan folikülden oluşan sarı cisim (korpus luteum) progesteron ve östrojen salgılar.

Yumurta oluşumu sperm oluşumundan farklı bir zamanlama ve dağılım gösterir.

1. Doğumdan önce, yumurtalıktaki yumurta ana hücreleri (2n) mitozla çoğalır ve birincil oositlere (2n) dönüşür. Birincil oositler mayoz I'e başlar ama ilk evrede durur. Kız bebek doğduğunda yumurtalıklarında sınırlı sayıda birincil oosit vardır; yeni oosit üretilmez.

2. Ergenlikten sonra her döngüde genellikle bir birincil oosit mayoz I'i tamamlar. Sitoplazma eşit bölünmez: büyük ikincil oosit (n) ve küçük kutup hücresi oluşur.

3. İkincil oosit mayoz II'ye başlar ve ortada durur; yumurtlamada bu hâlde atılır.

4. Mayoz II yalnız sperm girerse tamamlanır: Büyük yumurta (ootit) ve bir kutup hücresi daha oluşur.

Böylece bir birincil oositten tek bir yumurta oluşur; kutup hücreleri dejenere olur. Sitoplazmanın büyük kısmının tek hücrede toplanması, embriyonun ilk gelişimi için gereken besin ve organellerin yumurtada birikmesini sağlar. Yumurta üretimi menopozla sona erer.

Ergenlikten menopoza kadar dişi üreme sisteminde yaklaşık aylık tekrarlanan bir döngü vardır. Folikül gelişimi sırasında östrojen etkisi rahim iç tabakasının yenilenmesine katkı verir. Uygun zamanda LH artışı yumurtlamayla ilişkilidir; korpus luteum progesteron salgılayarak rahim ortamının sürdürülmesini destekler. Gebelik oluşmazsa hormon düzeylerindeki düşüşle endometriumun bir bölümü dökülür.

Derslerde kullanılan 28 günlük döngü temsili modeldir; her kişide ve her döngüde aynı günler zorunlu değildir. Grafik okunurken hormon artışının öncesi ve sonrası birlikte izlenir: Örneğin LH tepesi yumurtlamadan hemen önce görülür; progesteron ise yumurtlamadan sonra yükselir. Yüksek östrojen ve progesteron hipotalamus ve hipofizi baskılayarak döngünün ikinci yarısında yeni foliküllerin gelişmesini engeller.

Döllenme gerçekleşip embriyo rahme tutunursa, embriyonun dış hücreleri hCG adlı bir hormon salgılar. hCG sarı cismin bozulmasını önler; sarı cisim progesteron salgılamayı sürdürür. Progesteron yüksek kaldığı için endometrium dökülmez, menstruasyon olmaz ve hipofiz baskılandığı için yeni yumurtlama gerçekleşmez.

Gebeliğin ilerleyen haftalarında progesteron ve östrojen salgısını plasenta üstlenir; sarı cisim geriler.

Gebelik testleri idrarda veya kanda hCG'nin bulunup bulunmadığını ölçer. Bu da hormonların yalnız düzenleyici değil, tanıda kullanılabilen işaretler olduğunu gösterir.

Gebelik oluşmadığında ise sarı cisim yaklaşık iki hafta sonra bozulur, progesteron ve östrojen düşer; endometrium dökülür ve baskı kalktığı için FSH yeniden yükselerek yeni döngü başlar.

Bazı çiftlerde gametlerin oluşması, taşınması veya buluşmasındaki sorunlar nedeniyle doğal yolla gebelik oluşmayabilir. In vitro fertilizasyon (tüp bebek) yönteminde:

1. Kadına hormon uygulanarak yumurtalıkta birden çok folikülün olgunlaşması sağlanır.

2. Olgunlaşan yumurtalar ince bir iğneyle alınır.

3. Yumurtalar laboratuvarda spermlerle bir araya getirilir; gerekirse tek bir sperm mikroskop altında yumurtanın içine enjekte edilir.

4. Döllenmeden sonra birkaç gün gelişen embriyo rahme yerleştirilir.

'In vitro', canlının dışında, cam (laboratuvar) ortamında anlamına gelir; döllenme dışarıda olsa da embriyonun gelişimi rahimde sürer. Bu yöntemden farklı olarak aşılama (inseminasyon) yönteminde hazırlanan spermler doğrudan rahme verilir ve döllenme vücut içinde gerçekleşir.

Bu yöntemler tıbbi, etik ve yasal düzenlemelere bağlı olarak uzman merkezlerde uygulanır.

Üreme sisteminin sağlıklı yapısını korumak için:

• Kişisel hijyen ve genital bölge temizliği enfeksiyon riskini azaltır.

• Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar (bazı bakteri ve virüs enfeksiyonları) kısırlığa ve başka sağlık sorunlarına yol açabilir; güvenilir sağlık bilgisi edinmek ve korunma yollarını bilmek önemlidir.

• Sigara, alkol ve uyuşturucu gamet üretimini ve kalitesini olumsuz etkiler.

• Dengeli beslenme ve sağlıklı kilo hormon dengesini destekler; aşırı zayıflık veya aşırı kilo döngüyü bozabilir.

• Testislerin uzun süre yüksek sıcaklığa maruz kalması sperm üretimini azaltabilir; radyasyon ve zararlı kimyasallardan korunmak gerekir.

• Düzenli sağlık kontrolleri ve kendi kendine muayene (meme ve testis muayenesi), bazı kanserlerin erken fark edilmesini sağlar; rahim ağzı kanserine yol açan virüse karşı aşı ve tarama programları vardır.

Üreme sağlığıyla ilgili sorularda internetteki doğrulanmamış bilgiler yerine sağlık profesyonellerine başvurmak gerekir.